Tập thể Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ tham gia chuyến công tác Về nguồn tại Khu di tích Xẻo Quýt (Đồng Tháp) năm 2025

Văn hóa Nam Bộ: Những giá trị làm nên sức mạnh nội sinh

Nếu coi sức mạnh mềm văn hóa là một pháo đài thì văn hóa Nam Bộ chính là những viên gạch được nung từ lịch sử, từ mồ hôi, nước mắt và máu, từ cách ứng xử với thiên nhiên và với nhau của bao thế hệ cư dân phương Nam. Không phải ngẫu nhiên mà vùng đất này vốn hình thành muộn hơn nhiều vùng văn hóa khác nhưng lại có sức sống mãnh liệt, bản lĩnh kiên cường và khả năng thích ứng đáng kinh ngạc. Điều đó bắt nguồn từ những đặc trưng bản sắc đã được hun đúc qua hàng trăm năm và hôm nay trước thách thức toàn cầu hóa, những đặc trưng ấy hiện ra như một chất liệu vàng để kiến tạo sức mạnh mềm tư tưởng.

Trước hết, tính dung hợp và mở là phẩm chất nền tảng làm nên bản lĩnh văn hóa Nam Bộ. Nhìn từ phân vùng văn hóa, Ngô Đức Thịnh (2004) khẳng định đây là kết quả của quá trình giao lưu, tiếp biến mạnh mẽ, nơi các lớp văn hóa không loại trừ mà cùng cộng cư, bồi đắp[1]. Sự dung hợp này không phải là sự pha trộn ngẫu nhiên, mà như Trần Quốc Vượng (2000) từng gợi mở, đó là sự hội tụ của những dòng chảy văn hóa đa dạng trong không gian mở, nơi cái “tôi” bản địa đủ bản lĩnh để tiếp nhận cái ngoại lai mà không bị đánh mất chính mình[2]. Đặc biệt, dưới góc nhìn thực chứng của “ông già Nam Bộ” Sơn Nam, bản tính hào sảng và thích nghi cao độ của cư dân nơi đây chính là chìa khóa để họ “Việt hóa” mọi yếu tố mới, biến những giá trị xa lạ thành thân thuộc trong tiến trình khẩn hoang[3]. Sự giao thoa ấy không dẫn đến sự “hỗn dung” mất bản sắc; trái lại, nó tạo nên hệ miễn dịch văn hóa đặc thù linh hoạt nhưng kiên định, giúp Nam Bộ trở thành một lá chắn tư tưởng tự nhiên và bền vững trước những biến động của kỷ nguyên toàn cầu hóa.

Đặc trưng thứ hai, gắn liền với tính dung hợp là tính thực tế và linh hoạt. Văn hóa Nam Bộ không nặng giáo điều, không bị trói buộc bởi những khuôn định cứng nhắc. Người dân phương Nam sống thiên về thực tế, coi trọng kết quả, không quá câu nệ hình thức. Điều này được hình thành từ những điều kiện khắc nghiệt của vùng đất mới: trước sông nước mênh mông, thú dữ, phèn mặn, người dân buộc phải linh hoạt, ứng biến, tìm cách “sống được” trước khi nghĩ đến “sống đẹp” theo chuẩn mực từ nơi khác. Tính thực tế ấy không phải là toan tính nhỏ nhen, mà là một triết lý sâu sắc: “có thực mới vực được đạo”. Trong bảo vệ nền tảng tư tưởng, phẩm chất này mang ý nghĩa chiến lược đặc biệt. Những luận điệu sai trái thường được trình bày dưới dạng lý thuyết trừu tượng, khẩu hiệu hào nhoáng nhưng xa rời thực tiễn. Với tinh thần thực tế, văn hóa Nam Bộ có khả năng “giải mã” chúng một cách tự nhiên.

Đặc trưng thứ ba là tính cộng đồng và trọng nghĩa tình. Văn hóa Nam Bộ từ lâu được tổ chức xung quanh các thiết chế cộng đồng vững chắc: đình làng là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng và chính trị; chùa Khmer là chỗ dựa tinh thần của đồng bào dân tộc; phum, sóc là những đơn vị cộng đồng bền chặt và trên hết là mối quan hệ láng giềng “tối lửa tắt đèn có nhau”, tinh thần “trọng nghĩa khinh tài”. Những thiết chế và giá trị ấy tạo nên mạng lưới không gian văn hóa lành mạnh – nơi con người được sống trong gắn kết, chia sẻ, bảo vệ bởi các quan hệ xã hội tự nhiên. Chính những không gian này có khả năng kiểm soát xã hội tự nhiên, không cần can thiệp hành chính. Ở chiều kích bảo vệ nền tảng tư tưởng, chúng là những pháo đài mềm vững chắc – nơi giá trị yêu nước, tinh thần tương thân tương ái được nuôi dưỡng hàng ngày, nơi những luận điệu chia rẽ khó bén rễ.

Ba đặc trưng này không tồn tại tách rời, mà hòa quyện, bổ sung cho nhau. Tính dung hợp và mở là cửa ngõ để tiếp nhận cái mới; tính thực tế và linh hoạt là bộ lọc để chọn lọc; tính cộng đồng và trọng nghĩa tình là nền móng để giữ vững bản sắc. Nhờ đó, văn hóa Nam Bộ vừa luôn cập nhật giá trị phù hợp từ bên ngoài, vừa không bị xói mòn, vừa duy trì sức mạnh nội sinh từ chính các thiết chế cộng đồng.

Văn hóa Nam Bộ trong dòng chảy lịch sử - những minh chứng về sức đề kháng tư tưởng

Những đặc trưng bản sắc của văn hóa Nam Bộ không chỉ tồn tại ở dạng tiềm năng, mà đã được lịch sử kiểm nghiệm và khẳng định. Quá trình khai mở, định cư đã hun đúc tinh thần tự lực, vượt khó, biến cộng đồng nơi đây thành những con người kiên cường, không dễ bị lung lay trước tác động ngoại lai. Trong các cuộc kháng chiến chống Pháp và Mỹ, văn hóa Nam Bộ trở thành bức thành bảo vệ lòng dân. Các thiết chế truyền thống như đình, chùa, miếu, phum, sóc vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, vừa che chở cho cán bộ cách mạng, duy trì mạng lưới hoạt động. Những câu hò, điệu lý, vọng cổ đã nuôi dưỡng tinh thần yêu nước, gắn kết cộng đồng, tạo nên sức mạnh mềm mà không vũ khí nào có thể thay thế. Điều đặc biệt là sức mạnh ấy không do một chiến dịch chính trị áp đặt, mà hình thành từ đời sống văn hóa thường nhật: cách người Nam Bộ “ăn ở với nhau”, tinh thần “một người vì mọi người”. Chính sự thấm nhuần qua sinh hoạt văn hóa đã giúp giá trị cách mạng trở thành máu thịt, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác một cách tự giác.

Sức mạnh mềm của văn hóa Nam Bộ không phải là sự thụ động, mà mang tính chiến đấu quyết liệt được đúc kết từ tinh thần của các bậc tiền nhân. Đó chính là lý tưởng: “Chở bao nhiêu đạo thuyền không khẳm. Đâm mấy thằng gian bút chẳng tà”[4] của cụ Đồ Chiểu. Trong kỷ nguyên số, “con thuyền” văn hóa ấy vẫn tiếp tục chở đạo lý dân tộc để làm dầy thêm sức đề kháng, còn “ngòi bút” tư tưởng của người trí thức hôm nay chính là vũ khí sắc bén để đâm thẳng vào những luận điệu xuyên tạc, gian tà của các thế lực thù địch

Bài học rút ra là sức mạnh tư tưởng bền vững nhất không đến từ mệnh lệnh hay tuyên truyền một chiều, mà từ sự thấm nhuần qua văn hóa sống động. Khi giá trị nền tảng tư tưởng được chuyển hóa thành hoạt động văn hóa gắn với cộng đồng, chúng trở thành pháo đài mềm vững chắc, khó bị phá vỡ bởi bất kỳ chiến lược “xâm lược mềm” nào.

Những giá trị văn hóa Nam Bộ cần được phát huy trong bối cảnh hiện nay

Lịch sử đã chứng minh sức sống mãnh liệt của văn hóa Nam Bộ. Những giá trị đích thực được đo bằng khả năng cất cánh từ truyền thống để đáp ứng yêu cầu mới. Ba giá trị sau cần được phát huy một cách có ý thức, bài bản.

Một là, chủ nghĩa nhân văn phương Nam - coi trọng con người và đời sống thực tế. Người Nam Bộ đề cao sự chân thành, trọng tình nghĩa, sống có trước có sau. Những nguyên tắc ứng xử giản dị như “thương người như thể thương thân” đã trở thành bộ lọc tự nhiên giúp cộng đồng chống lại các luận điệu cực đoan về chủ nghĩa cá nhân hay tự do vô nguyên tắc. Hai là, tinh thần hào sảng - trọng nghĩa. Người Nam Bộ nổi tiếng phóng khoáng, coi trọng chữ tín, “trọng nghĩa khinh tài”. Những câu ca dao như “Một miếng khi đói bằng một gói khi no” phản ánh triết lý sống đoàn kết, tương trợ. Đây là chất keo xã hội bền chặt, tạo nền tảng cho khối đại đoàn kết dân tộc, giúp hóa giải các luận điệu chia rẽ về tôn giáo, vùng miền. Ba là, khả năng làm mới truyền thống. Văn hóa Nam Bộ luôn linh hoạt trong việc chuyển tải giá trị cốt lõi bằng hình thức mới: từ dân ca, vọng cổ đến các sáng tác hiện đại. Nội dung nền tảng tư tưởng vẫn bất biến, nhưng phương thức truyền tải được sáng tạo để phù hợp với thị hiếu, đặc biệt của thế hệ trẻ. Đây là minh chứng cho khả năng “sáng tạo truyền thống” mà không đánh mất bản sắc.

Với ba giá trị nhân văn, hào sảng, năng lực sáng tạo truyền thống được hòa quyện, bổ sung cho nhau, tạo nên sức mạnh mềm đặc thù. Phát huy giá trị không chỉ là bảo tồn bản sắc, mà còn là xây dựng một lá chắn tư tưởng chiến lược từ chính chất liệu sống động của văn hóa Nam Bộ.

Khơi dậy mạnh mẽ các không gian sinh hoạt văn hóa bản địa chính là cách thức thực chất nhất để hiện thực hóa chủ trương của Ngày Văn hóa Việt Nam và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc từ cơ sở. Đứng trước sức ép của nền kinh tế chú ý và sự đan xen phức tạp của các dòng chảy văn hóa toàn cầu, nhiệm vụ của đội ngũ trí thức nghiên cứu khoa học xã hội là đi sâu vào khảo sát thực địa, giải mã diễn ngôn, và chuyển hóa những luận cứ hàn lâm thành sản phẩm truyền thông lan tỏa sâu rộng. Lấy thực tiễn sinh động của đời sống Nam Bộ làm điểm tựa, chúng ta kiên định biến di sản thành động lực phát triển. Khi mỗi người dân thực sự trở thành chủ thể thụ hưởng và bảo vệ bản sắc, văn hóa sẽ tạo ra một nguồn lực nội sinh to lớn, đưa quốc gia vững bước đi lên phồn vinh, văn minh và hạnh phúc.

Trúc Bạch