Hình ảnh Hội thảo khoa học giữa kỳ năm 2026 của Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ

Trong bức tranh đa dạng của văn hóa Việt Nam, Nam Bộ nổi lên như một nguồn lực đặc biệt. Được hình thành từ quá trình khai mở muộn nhưng giàu tiếp biến, văn hóa Nam Bộ dung hợp từ nhiều dòng chảy văn hóa: Việt, Hoa, Khmer, Chăm và phương Tây. Chính sự dung hợp ấy đã tạo nên bản lĩnh đặc thù: mở nhưng không hòa tan, linh hoạt nhưng không mất gốc, thực tế nhưng giàu nhân văn. Người Nam Bộ sống trọng nghĩa tình, hào sảng, coi trọng kết quả hơn hình thức và luôn biết cách “Việt hóa” những yếu tố ngoại nhập để chúng trở thành thân thuộc. Đó là một “hệ miễn dịch văn hóa” được hun đúc qua hàng trăm năm, giúp cộng đồng tự kháng cự trước những tác động ngoại lai mà không cần đến biện pháp vũ lực hay cưỡng chế.

Theo quan điểm của Joseph Nye (2004), “sức mạnh mềm” được hiểu là khả năng đạt được kết quả mong muốn thông qua sự hấp dẫn thay vì cưỡng chế hay trả tiền. Khi chuyển hóa vào lĩnh vực văn hóa - tư tưởng, sức mạnh mềm trở thành phương thức để nền tảng tư tưởng thấm sâu vào lòng dân một cách tự nhiên, bền bỉ. Kế thừa tư tưởng này của Joseph Nye, bài viết xem xét sức mạnh mềm văn hóa Nam Bộ không chỉ ở khía cạnh hấp dẫn thuần túy, mà còn ở khả năng tự bảo vệ (hệ miễn dịch văn hóa) trước các luồng tư tưởng ngoại lai độc hại. Văn hóa Nam Bộ với bản sắc dung hợp, thực tế và trọng nghĩa tình, có thể trở thành chất liệu vàng để kiến tạo sức mạnh mềm tư tưởng. Nó không chỉ bảo vệ nền tảng tư tưởng bằng sức đề kháng văn hóa, mà còn lan tỏa các giá trị cốt lõi của Đảng thông qua đời sống thường nhật: từ đình làng, chùa Khmer, phum sóc đến câu hò, điệu lý, vọng cổ.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi “xâm lược mềm” ngày càng tinh vi, việc khai thác sức mạnh mềm văn hóa Nam Bộ như một lá chắn tư tưởng chiến lược mang ý nghĩa cấp thiết. Đây không phải là chính trị hóa văn hóa một cách cơ học, mà là văn hóa hóa các giá trị chính trị làm cho lý tưởng cách mạng trở nên gần gũi, thân thuộc, có hồn và có sức sống ngay trong lòng cộng đồng. Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, vì thế, không phải là nhiệm vụ khô cứng, mà được thực hiện bằng chính chất liệu văn hóa sống động, gần gũi và chân thật nhất. Văn hóa Nam Bộ với sức sống mãnh liệt và bản sắc riêng, xứng đáng được nhìn nhận như một lá chắn tư tưởng chiến lược - vừa giữ gìn, lan tỏa, vừa kiến tạo niềm tin bền vững trước những thách thức của kỷ nguyên toàn cầu hóa.

1. Sức mạnh mềm văn hóa: Từ khái niệm đến thực tiễn Việt Nam

Cuối thế kỷ XX, học giả Joseph Nye đưa ra khái niệm “sức mạnh mềm” (soft power) - khả năng đạt được mục tiêu thông qua sức hấp dẫn và thuyết phục, thay vì cưỡng chế. Ông xác định ba nguồn quan trọng: văn hóa, giá trị chính trị và chính sách đối ngoại, trong đó văn hóa giữ vai trò nền tảng vì có sức lan tỏa tự nhiên, bền vững[1].

Bên cạnh lý thuyết của Joseph Nye, Gary Ferraro và Susan Andreatta định nghĩa văn hóa bao gồm tất cả những gì con người có, tư duy và thực hành với tư cách là thành viên của một xã hội. Cách tiếp cận này giúp ta nhận diện rõ hơn sức mạnh của văn hóa Nam Bộ: nó không chỉ nằm ở các di sản hữu hình, mà còn nằm trong chính hệ thống tư duy và hành vi ứng xử hằng ngày. Chính những thực hành văn hóa mang tính cộng đồng này đã tạo nên một mạng lưới bảo vệ tư tưởng vững chắc, làm cho lý tưởng cách mạng trở nên gần gũi và thấm sâu vào lòng dân một cách tự nhiên. Một nền tảng tư tưởng muốn vững bền không thể chỉ dựa vào tuyên truyền một chiều hay uy vũ, mà cần được nuôi dưỡng từ đồng cảm và những giá trị văn hóa đã trở thành “chất keo” gắn kết cộng đồng.

Từ góc nhìn văn hóa, cần khẳng định: văn hóa không chỉ là mục tiêu cần bảo vệ, mà còn là phương tiện bảo vệ chủ động. Bằng cơ chế thẩm thấu, văn hóa tạo ra sự đồng thuận xã hội, củng cố niềm tin và bồi đắp lòng yêu nước một cách tự nhiên hơn bất kỳ diễn thuyết chính trị nào. Thực tiễn Việt Nam đã chứng minh điều này: tư tưởng Hồ Chí Minh về “văn hóa soi đường cho quốc dân đi”[2] và Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII khẳng định văn hóa là “nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực”[3]. Đây chính là minh chứng cho việc khai thác sức mạnh mềm văn hóa như một lá chắn chiến lược trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Không gian trưng bày thành tựu khoa học của Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ tại Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam (2026)  

2. Vai trò của văn hóa vùng miền trong chiến lược bảo vệ nền tảng tư tưởng

Một khoảng trống trong công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng hiện nay là cách tiếp cận thường mang tính đồng nhất hóa, áp dụng giải pháp chung cho mọi không gian văn hóa. Thực tế, mỗi vùng văn hóa đều có những chất liệu riêng, được hun đúc qua lịch sử và ứng xử với thiên nhiên, tạo nên sức đề kháng tự thân từ lòng dân.

Ở góc nhìn này, văn hóa Nam Bộ là một trường hợp đặc biệt. Được hình thành từ quá trình khai phá muộn nhưng giàu tiếp biến, Nam Bộ dung hợp nhiều dòng chảy văn hóa: Việt, Hoa, Khmer, Chăm và phương Tây. Quá trình giao thoa ấy không dẫn đến hòa tan, mà tạo nên bản lĩnh đặc thù: mở nhưng chọn lọc, dung nạp nhưng chuyển hóa. Đây chính là nền tảng của sức đề kháng văn hóa.

Bên cạnh tính dung hợp, văn hóa Nam Bộ còn nổi bật ở tính thực tế và linh hoạt. Người dân phương Nam coi trọng kết quả, ít câu nệ hình thức, ứng biến nhanh trước biến động. Phẩm chất này giúp cộng đồng dễ dàng “giải mã” những luận điệu sai trái vốn thường xa rời thực tiễn, biến văn hóa thành công cụ bảo vệ nền tảng tư tưởng một cách tự nhiên. Cuối cùng, tính cộng đồng và trọng nghĩa tình là giá trị cốt lõi. Các thiết chế như đình làng, chùa Khmer, phum sóc cùng tinh thần “trọng nghĩa khinh tài” đã tạo nên mạng lưới xã hội gắn kết, nơi giá trị yêu nước và tinh thần tương thân tương ái được nuôi dưỡng hàng ngày. Đây chính là những “pháo đài mềm” vững chắc, khó bị chia rẽ bởi luận điệu thù địch.

Với ba đặc trưng văn hóa, dung hợp, thực tế, cộng đồng luôn hòa quyện, bổ sung cho nhau, tạo nên sức mạnh mềm đặc thù của văn hóa Nam Bộ. Nhờ đó, vùng văn hóa này không chỉ giữ vững bản sắc, mà còn trở thành nguồn lực chiến lược trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

3. Toàn cầu hóa: cơ hội và thách thức từ góc nhìn văn hóa

Toàn cầu hóa mở ra cơ hội giao lưu, tiếp biến, làm giàu cho mỗi nền văn hóa, nhưng đồng thời cũng đặt ra nguy cơ đồng hóa và lai căng, khiến bản sắc dễ bị lai tạp. Đáng lo ngại hơn, nó tạo ra hình thức “xâm lược mềm”: chiếm lĩnh tâm trí, thay đổi hệ giá trị, đánh tráo niềm tin từ bên trong.

Ngày nay, những quan điểm sai trái được bao phủ tinh vi hơn, thường được “đóng gói” dưới dạng sản phẩm văn hóa hấp dẫn. Một bộ phim điện ảnh có thể ngầm ẩn âm mưu lật sử, hay một trào lưu mạng xã hội cổ vũ chủ nghĩa cá nhân cực đoan, vị kỷ, đều có thể thẩm thấu vào đời sống và làm lung lay nền tảng tinh thần.

Trong bối cảnh ấy, yêu cầu đặt ra là phải xây dựng một lá chắn tư tưởng vừa cứng rắn về nguyên tắc, vừa mềm dẻo về phương thức. Cứng rắn là kiên định với giá trị cốt lõi; mềm dẻo là dùng chính công cụ văn hóa - nghệ thuật, truyền thông đại chúng để chuyển tải tư tưởng một cách hấp dẫn, thuyết phục. Chỉ khi biến công tác bảo vệ nền tảng tư tưởng thành một hoạt động kiến tạo văn hóa sinh động, chúng ta mới có thể đối phó hiệu quả với thách thức toàn cầu hóa.

Sức mạnh mềm văn hóa, từ khái niệm của Joseph Nye đến thực tiễn Việt Nam là một phương thức bảo vệ nền tảng tư tưởng chủ động, bền vững và thấm sâu. Văn hóa vùng, đặc biệt là văn hóa Nam Bộ với bề dày tiếp biến và “hệ miễn dịch” đã được kiểm nghiệm qua lịch sử, như một tài sản chiến lược trong công cuộc này. Toàn cầu hóa vừa mở ra cơ hội, vừa đặt ra thách thức “xâm lược mềm”, đòi hỏi “lá chắn” vừa cứng rắn về nguyên tắc, vừa mềm dẻo về phương thức, lá chắn được xây dựng từ chính những giá trị văn hóa sống động của cộng đồng.

Trúc Bạch